Rozprawiamy się z prawem – mity o prawie

Mit – Kara umowna należy się automatycznie

W obrocie gospodarczym kara umowna jest jednym z najczęściej stosowanych zabezpieczeń wykonania samej umowy. Doprowadziło to do sytuacji, w której wielu przedsiębiorców uważa, że samo jej zawarcie w treści umowy, w przypadku niewykonania umowy przez drugą stronę, automatycznie prowadzi do jej wypłaty. Nic bardziej mylnego. W rzeczywistości mechanizm kar umownych jest bardziej złożony, a ich dochodzenie wymaga spełnienia określonych warunków.

I. Kara umowna

Kara umowna to zastrzeżenie umowne (zapis w umowie), zgodnie z którym naprawienie szkody w przypadku niewykonania umowy lub nienależytego wykonania nastąpi poprzez zapłatę określonej sumy pieniężnej (art. 483 § 1 k.c.). Karę umowną można wprowadzić w umowie wyłącznie na wypadek niespełnienia świadczenia niepieniężnego. To oznacza, że nie można jej zastrzec w przypadku braku zapłaty za wykonaną usługę czy produkt (tu zastosowanie mają odpowiednie odsetki), ale można za np.

• niezawarcie umowy przyrzeczonej,
• opóźnienie w dostawie, w wykonaniu robót budowlanych,
• przerwanie świadczenia usług przez konkretny okres czasu,
• dostarczenie produktu wadliwego ponad ustalony poziom,
• nieusunięcie wad produktu w terminie,
• niespełnienie obowiązku dostarczenie dokumentów,
• naruszenie zakazu poufności lub zakazu konkurencji,
• wypowiedzenie, odstąpienie od umowy z winy jednej ze stron (w określonych przypadkach).

Katalog możliwości jest szeroki, ale zawsze musi dotyczyć zobowiązań niepieniężnych.

II. Cel kary umownej

Głównym celem kary umownej jest zmotywowanie stron do rzetelnego wykonania umowy i zapewnienia, że zobowiązania wynikające z jej postanowień zostaną wypełnione. Jednocześnie kara umowna stanowi substytut odszkodowania bez konieczności wykazywania szkody oraz jej rozmiaru i wysokości. Teoretycznie strona powinna szybciej otrzymać rekompensatę w z góry ustalonej wysokości. Kara umowna nie wyklucza dochodzenia odszkodowania w wysokości przewyższającej karę umowną, jeżeli odpowiednia klauzula została przewidziana w umowie.

III. Dlaczego kara umowna nie należy się automatycznie

Samo zastrzeżenie kary umownej w umowie nie wystarczy, aby móc jej dochodzić od naszego kontrahenta. Kluczowe warunki to:

1. Precyzyjne (jednoznaczne) zastrzeżenie w umowie – oznacza to, że umowa musi jasno określać:
2. za jakie konkretne naruszenie (działanie lub zaniechanie) kara jest naliczana,
3. wysokość kary lub sposób jej ustalenia (samodzielne i jednoznaczne obliczenie kary) – stała kwota, procent wartości umowy, stawka za każde naruszenie albo dzień,
4. ewentualny limit maksymalny kary (choć nieobowiązkowo),
5. procedurę naliczenia kary – w jakim terminie i formie kara ma zostać zapłacona czy wymagane są dodatkowe czynności.

Jeśli którykolwiek z tych elementów jest niejasny, nieprecyzyjny lub pozostawia pole do interpretacji – sąd bardzo często uzna, że kara nie została skutecznie zastrzeżona.

• Faktyczne niewykonanie lub nienależyte wykonanie zobowiązania

Przepis art. 484 § 1 k.c. stanowi, że kara umowna należy się wierzycielowi w zastrzeżonej wysokości bez względu na wysokość poniesionej szkody. Jednak podstawą do żądania jej zapłaty jest wykazanie, że doszło do konkretnego naruszenia, na wypadek którego zastrzeżono karę umowną. Nie wystarczy samo podejrzenie, a wymagane są dowody w postaci m in. korespondencji, dokumentacji, protokołów odbioru czy świadków. Bez naruszenia nie ma bowiem kary.

• Wymagalność roszczenia

Kara umowna jako świadczenie bezterminowe do swojej wymagalności wymaga wezwania dłużnika do zapłaty. Dopiero doręczenie wezwania z wyznaczonym terminem spełnienia świadczenia powoduje, że wierzyciel może skutecznie dochodzić kary umownej. Bez wcześniejszego wezwania roszczenie o zapłatę kary umownej nie jest jeszcze wymagalne, a więc nie może być skutecznie dochodzone. Wyjątkiem jest sytuacja, w której strony w umowie wyraźnie postanowiły inaczej. W praktyce oznacza to, że nawet jeśli kara umowna została prawidłowo zastrzeżona i doszło do naruszenia umowy, wierzyciel musi podjąć dodatkowy krok — skierować do dłużnika formalne wezwanie do zapłaty. Dopiero wtedy może być skutecznie egzekwowane.

• Miarkowanie kary umownej

Nawet jeśli wszystkie powyższe warunki zostaną spełnione dłużnik może żądać obniżenia wysokości kary, tzn. miarkowania kary umownej. Norma art. 484 § 2 k.c. wprowadza dwie główne sytuacje, w których sąd może zastosować miarkowanie, tj.:

• zobowiązanie zostało wykonane w znacznej części,
• kara jest rażąco wygórowana w stosunku do poniesionej szkody lub okoliczności sprawy (wartości umowy).

Obecnie sąd bada wszystkie okoliczności dochodzenia kary umownej i niewykonania umowy, takie jak przydatność przedmiotu świadczenia dla wierzyciela, sposób wykonania znacznej części umowy, faktyczne poniesienie szkody przez wierzyciela, wartość przedmiotu umowy, winę dłużnika, charakter kary umownej.

IV. Podsumowanie

Kara umowna nie działa automatycznie. Jej zadaniem jest zapewnienie jak najlepszego wykonania umowy, ale jej skuteczne dochodzenie wymaga:

• precyzyjnej klauzuli umownej,
• udowodnienia naruszenia,
• wezwania do zapłaty,
• ewentualnej walki sądowej (gdzie dłużnik ma realną szansę na miarkowanie).

Mit automatyzmu kary umownej prowadzi do złudnego poczucia bezpieczeństwa w relacjach kontraktowych, a w dalszej kolejności niepotrzebnych sporów i strat finansowych. Dopiero dobrze skonstruowana klauzula kar umownych wraz z jej prawidłową procedurą dochodzenia stanowi o realnej ochronie interesów.

W przypadku potrzeby przygotowania umowy zabezpieczającej interesy Państwa firmy, analizy istniejących klauzul umownych czy wsparcia w dochodzeniu roszczeń związanych z karami umownymi, zapraszamy do kontaktu z Kancelarią.

Przepisy:

Art.  483. [Kara umowna]

§  1. Można zastrzec w umowie, że naprawienie szkody wynikłej z niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania niepieniężnego nastąpi przez zapłatę określonej sumy (kara umowna).

§  2. Dłużnik nie może bez zgody wierzyciela zwolnić się z zobowiązania przez zapłatę kary umownej.

Art.  484. [Wysokość kary umownej a odszkodowanie]

§  1. W razie niewykonania lub nienależytego wykonania zobowiązania kara umowna należy się wierzycielowi w zastrzeżonej na ten wypadek wysokości bez względu na wysokość poniesionej szkody. Żądanie odszkodowania przenoszącego wysokość zastrzeżonej kary nie jest dopuszczalne, chyba że strony inaczej postanowiły.

§  2 Jeżeli zobowiązanie zostało w znacznej części wykonane, dłużnik może żądać zmniejszenia kary umownej; to samo dotyczy wypadku, gdy kara umowna jest rażąco wygórowana.