Czy śmierć dłużnika powoduje przedawnienie długu? Czy wierzyciel może dochodzić należności od spadkobierców? W jaki sposób zabezpieczyć swoje roszczenie przed przedawnieniem?
W obrocie prawnym niejednokrotnie dochodzi do sytuacji, w której dłużnik umiera, a wierzyciel nie zna osób dziedziczących po nim zobowiązania. Powstaje wówczas istotny problem prawny – brak możliwości skierowania pozwu przeciwko spadkobiercom przy jednoczesnym biegu terminu przedawnienia.
Teza uchwały Sądu Najwyższego
Uchwała Sądu Najwyższego z 11 lutego 2026 r., sygn. III CZP 27/25
„Złożenie przez wierzyciela wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym dłużniku stanowi czynność przedsięwziętą przed sądem bezpośrednio w celu dochodzenia roszczenia w rozumieniu art. 123 § 1 pkt 1 k.c., a tym samym przerywa bieg przedawnienia.”
Śmierć dłużnika a odpowiedzialność za zobowiązania
Śmierć dłużnika nie powoduje wygaśnięcia jego zobowiązań. Zgodnie z art. 922 § 1 kodeksu cywilnego, prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą na spadkobierców. Oznacza to, że długi wchodzą do masy spadkowej i mogą być dochodzone od osób, które dziedziczą po zmarłym. Niejednokrotnie pojawia się jednak problem związany z ustaleniem kręgu spadkobierców. Zdarza się bowiem, że postępowanie spadkowe nie zostało jeszcze przeprowadzone, a wierzyciel nie posiada informacji o osobach, które dziedziczą po dłużniku. W takiej sytuacji powstaje trudność procesowa – brak możliwości skierowania pozwu przeciwko konkretnym osobom. Jednocześnie termin przedawnienia roszczenia nadal biegnie, co może prowadzić do utraty możliwości skutecznego dochodzenia należności.
Przez długi czas w orzecznictwie i doktrynie pojawiały się rozbieżności co do tego, czy złożenie przez wierzyciela wniosku o stwierdzenie nabycia spadku może zostać uznane za czynność przerywającą bieg przedawnienia. Zgodnie z art. 123 § 1 pkt 1 k.c. bieg przedawnienia przerywa się przez każdą czynność przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia roszczenia przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw. Powstała więc wątpliwość, czy postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku – które formalnie nie dotyczy samego roszczenia o zapłatę – można uznać za czynność podejmowaną w celu dochodzenia roszczenia.
Stanowisko Sądu Najwyższego
W uchwale z dnia 11 lutego 2026 r., sygn. III CZP 27/25, Sąd Najwyższy jednoznacznie rozstrzygnął powyższe zagadnienie, przyjmując wykładnię korzystną dla wierzycieli. Sąd Najwyższy wskazał, że w sytuacji, w której ustalenie kręgu spadkobierców jest warunkiem wytoczenia powództwa o zapłatę, złożenie przez wierzyciela wniosku o stwierdzenie nabycia spadku należy traktować jako czynność bezpośrednio zmierzającą do dochodzenia roszczenia.
Sąd Najwyższy przyjął bowiem, że złożenie przez wierzyciela wniosku o stwierdzenie nabycia spadku po zmarłym dłużniku stanowi czynność przed sądem w celu umożliwienia dochodzenia roszczenia. W wielu przypadkach wierzyciel nie jest bowiem w stanie skutecznie wytoczyć powództwa o zapłatę bez wcześniejszego ustalenia kręgu spadkobierców zmarłego dłużnika. Postępowanie o stwierdzenie nabycia spadku pełni zatem funkcję czynności przygotowawczej do dochodzenia roszczenia, umożliwiającej prawidłowe oznaczenie strony pozwanej w przyszłym postępowaniu o zapłatę.
Konsekwencją przyjętej wykładni jest uznanie, że złożenie wniosku o stwierdzenie nabycia spadku przez wierzyciela przerywa bieg przedawnienia roszczenia. Zgodnie z art. 124 § 1 k.c., po każdym przerwaniu biegu przedawnienia termin przedawnienia biegnie na nowo. Oznacza to, że po zakończeniu postępowania spadkowego termin przedawnienia rozpoczyna swój bieg od początku. Sąd Najwyższy zwrócił uwagę, że interpretacja art. 123 § 1 pkt 1 k.c. powinna uwzględniać cel instytucji przerwania biegu przedawnienia, którym jest ochrona wierzyciela podejmującego działania zmierzające do realizacji przysługującego mu roszczenia. Jeżeli więc wierzyciel inicjuje postępowanie sądowe, które ma doprowadzić do ustalenia osób odpowiedzialnych za dług, nie można uznać, że pozostaje on bierny w dochodzeniu swojego prawa. Przyjęcie odmiennego stanowiska prowadziłoby do sytuacji, w której wierzyciel – mimo podjęcia działań zmierzających do ustalenia spadkobierców dłużnika – mógłby utracić możliwość dochodzenia roszczenia wskutek jego przedawnienia, zanim możliwe byłoby wytoczenie powództwa przeciwko właściwym podmiotom.
Uchwała Sądu Najwyższego ma zatem istotne znaczenie dla dochodzenia roszczeń. Potwierdza, że inicjowanie przez wierzyciela postępowania o stwierdzenie nabycia spadku może stanowić skuteczny sposób przerwania biegu przedawnienia roszczenia. W konsekwencji wierzyciel, podejmując działania zmierzające do ustalenia kręgu spadkobierców, zabezpiecza możliwość dalszego dochodzenia swojej należności wobec osób, które w drodze dziedziczenia wstąpiły w sytuację prawną zmarłego dłużnika. Przyjęta wykładnia wzmacnia ochronę wierzycieli i eliminuje ryzyko, że brak wiedzy o osobach dziedziczących po dłużniku doprowadzi do przedawnienia roszczenia jeszcze przed możliwością skierowania powództwa przeciwko właściwym podmiotom.
Art. 922. k.c.
§ 1. Prawa i obowiązki majątkowe zmarłego przechodzą z chwilą jego śmierci na jedną lub kilka osób stosownie do przepisów księgi niniejszej.
§ 2. Nie należą do spadku prawa i obowiązki zmarłego ściśle związane z jego osobą, jak również prawa, które z chwilą jego śmierci przechodzą na oznaczone osoby niezależnie od tego, czy są one spadkobiercami.
§ 3. Do długów spadkowych należą także koszty pogrzebu spadkodawcy w takim zakresie, w jakim pogrzeb ten odpowiada zwyczajom przyjętym w danym środowisku, koszty postępowania spadkowego, obowiązek zaspokojenia roszczeń o zachowek oraz obowiązek wykonania zapisów zwykłych i poleceń, jak również inne obowiązki przewidziane w przepisach księgi niniejszej.
Art. 117. k.c.
§ 1. Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, roszczenia majątkowe ulegają przedawnieniu.
§ 2.Po upływie terminu przedawnienia ten, przeciwko komu przysługuje roszczenie, może uchylić się od jego zaspokojenia, chyba że zrzeka się korzystania z zarzutu przedawnienia. Jednakże zrzeczenie się zarzutu przedawnienia przed upływem terminu jest nieważne.
§ 21. Po upływie terminu przedawnienia nie można domagać się zaspokojenia roszczenia przysługującego przeciwko konsumentowi.
§ 3. (uchylony).
Art. 123 k.c.
§ 1.Bieg przedawnienia przerywa się:
1) przez każdą czynność przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym, przedsięwziętą bezpośrednio w celu dochodzenia lub ustalenia albo zaspokojenia lub zabezpieczenia roszczenia;
2) przez uznanie roszczenia przez osobę, przeciwko której roszczenie przysługuje;
3) (uchylony).
§ 2. (uchylony).
Art. 124. k.c.
§ 1. Po każdym przerwaniu przedawnienia biegnie ono na nowo.
§ 2. W razie przerwania przedawnienia przez czynność w postępowaniu przed sądem lub innym organem powołanym do rozpoznawania spraw lub egzekwowania roszczeń danego rodzaju albo przed sądem polubownym przedawnienie nie biegnie na nowo, dopóki postępowanie to nie zostanie zakończone.