Rozprawiamy się z prawem – mity o prawie
Mit – Umowa ustna jest nieważna
Powszechnie pokutuje przekonanie, że umowa, która nie została zawarta na piśmie, jest nieważna i w praktyce nie wywołuje żadnych skutków prawnych. To jeden z najczęściej powielanych mitów. W rzeczywistości polskie prawo cywilne co do zasady dopuszcza zawieranie umów w dowolnej formie, także ustnie.
Zasada jest prosta: umowa ustna też jest ważna
Zgodnie z art. 60 kodeksu cywilnego „Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny, w tym również przez ujawnienie tej woli w postaci elektronicznej (oświadczenie woli).”. Powołany przepis wprowadza swobodę wyboru formy oświadczenia rozumianego jako „zewnętrzny przejaw wewnętrznej decyzji (czyli powzięcia woli) wywołania określonych skutków prawnych[1]. Co do zasady wola strony może zostać ujawniona przez każde zachowanie, które w sposób dostateczny wyraża zamiar wywołania skutków prawnych – nie tylko w formie pisemnej, lecz także ustnie, elektronicznie czy nawet w sposób dorozumiany (skinienie głowy w aucie na stacji benzynowej).
Jednocześnie należy pamiętać, że w odniesieniu do poszczególnych czynności prawnych ustawodawca może przewidzieć obowiązek zachowania formy szczególnej, bądź pod rygorem nieważności, bądź dla celów dowodowych, bądź dla wywołania określonych skutków prawnych (art. 74 kodeksu cywilnego). W takich przypadkach dopiero dochowanie wymaganej formy pozwala skutecznie osiągnąć zamierzony rezultat prawny. Brak formy pisemnej nie oznacza więc automatycznie nieważności umowy, chyba że taki skutek wynika wprost z przepisu ustawy.
Nie każda deklaracja jest oświadczeniem woli
Należy przy tym podkreślić, że na oświadczenie woli składają się dwa podstawowe elementy:
- wola wewnętrzna – decyzja podmiotu o wywołaniu określonego skutku prawnego,
- jej jednoznaczne uzewnętrznienie – zakomunikowanie tej woli na zewnątrz w sposób pozwalający innym uczestnikom obrotu na zapoznanie się z jej treścią.
Samo wewnętrzne przekonanie jednej ze stron ani luźna rozmowa nie wystarczą do wywołania skutków prawnych. Dla skutecznego złożenia oświadczenia woli konieczne jest zachowanie stanowcze i jasne, które w świetle okoliczności nie budzi wątpliwości co do zamiaru związania się konkretnymi prawami i obowiązkami.
W praktyce oznacza to, że nie wystarczy samo przypuszczenie co do intencji strony. Oświadczenie woli musi mieć charakter ostateczny, a nie wyłącznie informacyjny, przygotowawczy czy hipotetyczny. Dlatego od oświadczenia woli odróżniamy m.in.: luźne wypowiedzi, negocjacje, zaproszenia do rokowań, oświadczenia wiedzy, wypowiedzi nie wyrażające definitywnego zamiaru związania się treścią.
Ma to szczególne znaczenie przy umowach ustnych: sam fakt prowadzenia rozmów czy wymiany stanowisk nie oznacza jeszcze zawarcia umowy. Dopiero gdy każda ze stron wyrazi w sposób dostateczny, stanowczy i ostateczny wolę związania się określonymi prawami i obowiązkami, można mówić o skutecznym złożeniu oświadczeń woli prowadzących do zawarcia umowy.
Ryzyko dowodowe przy umowie ustnej
Największym problemem związanym z umowami ustnymi nie jest co do zasady ich ważność, lecz kwestia dowodowa. Jeżeli między stronami dojdzie do sporu, znacznie trudniej wykazać, że:
- umowa rzeczywiście została zawarta,
- jaka była jej treść,
- jakie obowiązki przyjęła na siebie każda ze stron.
Brak pisemnego dokumentu nie przekreśla automatycznie istnienia umowy, ale może istotnie utrudnić dochodzenie praw. Spory najczęściej dotyczą nie samego faktu rozmów, lecz tego, co dokładnie ustalono (cena, termin, zakres, odpowiedzialność, warunki płatności). Im mniej śladów pozostaje, tym większe ryzyko rozbieżnych interpretacji i kłopotów w sądzie.
W takich sytuacjach kluczowe stają się inne środki dowodowe: korespondencja e-mail, SMS-y, potwierdzenia przelewów, faktury, zamówienia, protokoły odbioru, a niekiedy zeznania świadków. Na ich podstawie sąd może odtworzyć porozumienie stron i zakres zobowiązań.D
Dodatkową pułapką są przypadki, w których ustawa zastrzega formę pisemną, dokumentową lub elektroniczną dla celów dowodowych (tzw. forma ad probationem – art. 74 §1 kodeksu cywilnego). Umowa ustna pozostaje ważna, ale w sporze nie jest co do zasady dopuszczalny dowód z zeznań świadków ani przesłuchania stron na fakt dokonania czynności, chyba że:
- obie strony wyrażą na to zgodę,
- dowodu żąda konsument w sporze z przedsiębiorcą,
- fakt dokonania czynności jest uprawdopodobniony innym dokumentem (np. przelew, e-mail, faktura, SMS).
Podsumowanie
Umowa ustna, o ile nie wymaga formy szczególnej, jest ważna i skuteczna, jednak bywa trudna do udowodnienia w przypadku sporu. Dlatego dla bezpieczeństwa obrotu i ochrony własnych interesów zdecydowanie warto utrwalać ustalenia przynajmniej w podstawowej formie dokumentowej: e-mail z podsumowaniem, wiadomość tekstowa, przelew z precyzyjnym tytułem czy nawet notatka w aplikacji z potwierdzeniem drugiej strony. To zajmuje kilkadziesiąt sekund, a oszczędza tysiące złotych i nerwy
Przepisy:
Art. 60. [Oświadczenie woli]
Z zastrzeżeniem wyjątków w ustawie przewidzianych, wola osoby dokonującej czynności prawnej może być wyrażona przez każde zachowanie się tej osoby, które ujawnia jej wolę w sposób dostateczny, w tym również przez ujawnienie tej woli w postaci elektronicznej (oświadczenie woli).
Art. 74. [Forma ad probationem]
§ 1. Zastrzeżenie formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej bez rygoru nieważności ma ten skutek, że w razie niezachowania zastrzeżonej formy nie jest w sporze dopuszczalny dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron na fakt dokonania czynności. Przepisu tego nie stosuje się, gdy zachowanie formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej jest zastrzeżone jedynie dla wywołania określonych skutków czynności prawnej.
§ 2. Jednakże mimo niezachowania formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej przewidzianej dla celów dowodowych dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron jest dopuszczalny, jeżeli obie strony wyrażą na to zgodę, żąda tego konsument w sporze z przedsiębiorcą albo fakt dokonania czynności prawnej jest uprawdopodobniony za pomocą dokumentu.
§ 3. Jeżeli forma pisemna, dokumentowa albo elektroniczna jest zastrzeżona dla oświadczenia jednej ze stron, w razie jej niezachowania dowód z zeznań świadków lub z przesłuchania stron na fakt dokonania tej czynności jest dopuszczalny także na żądanie drugiej strony.
§ 4. Przepisów o skutkach niezachowania formy pisemnej, dokumentowej albo elektronicznej przewidzianej dla celów dowodowych nie stosuje się do czynności prawnych w stosunkach między przedsiębiorcami.
[1] S. Grzybowski, w: System Prawa Cywilnego, t. I, Część ogólna, red. S. Grzybowski, Ossolineum, Warszawa 1985, s. 481.