Zrzeczenie się dziedziczenia przez rodzica nie zawsze wyłącza rodzeństwo spadkodawcy od dziedziczenia (uchwała SN z 3 czerwca 2026 r., III CZP 34/25)
Uchwałą z 3 czerwca 2026 r Sąd Najwyższy. (sygn. III CZP 34/25) rozstrzygnął istotną wątpliwość dotyczącą skutków umowy o zrzeczenie się dziedziczenia w relacjach między rodzicem spadkodawcy a rodzeństwem spadkodawcy. Choć rozstrzygnięcie dotyczy materii rodzinnej, ma realne znaczenie dla planowania sukcesyjnego, w tym sukcesji w firmach rodzinnych.
Teza uchwały Sądu Najwyższego
Uchwała Sądu Najwyższego z 3 czerwca 2026 r., sygn. III CZP 34/25
„Zrzeczenie się dziedziczenia przez jedno z rodziców spadkodawcy, obejmujące zstępnych zrzekającego się, nie odnosi skutku względem rodzeństwa spadkodawcy, będącego zstępnymi zrzekającego się, w odniesieniu do udziału spadkowego, który przypada rodzeństwu spadkodawcy, jeżeli jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku (art. 932 § 4 k.c.).”
Zrzeczenie się dziedziczenia
W polskim porządku prawnym dopuszczalne jest zawarcie umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. Zgodnie z art. 1048 § 1 Kodeksu cywilnego spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka wymaga formy aktu notarialnego. Z kolei art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego stanowi, że zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej.
Co do zasady osoba, która zrzekła się dziedziczenia, jak również jej zstępni objęci skutkami zrzeczenia, są traktowani tak, jakby nie dożyli otwarcia spadku. W konsekwencji nie są brani pod uwagę przy ustalaniu kręgu spadkobierców ustawowych po danym spadkodawcy.
Z drugiej strony zgodnie z art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego, jeżeli jedno z rodziców spadkodawcy nie dożyło otwarcia spadku, jego udział przypada rodzeństwu spadkodawcy w częściach równych.
Kolizja ujawnia się zatem w sytuacji, gdy rodzeństwo spadkodawcy jest jednocześnie zstępnymi rodzica, który zrzekł się dziedziczenia. Powstaje pytanie: czy zrzeczenie się rodzica „zamyka” tej samej osobie drogę do udziału, który należałby się jej jako rodzeństwu spadkodawcy?
Stanowisko Sądu Najwyższego
W uchwale z dnia 3 czerwca 2026 r., sygn. III CZP 34/25, Sąd Najwyższy przyjął, że zrzeczenie się dziedziczenia przez jednego z rodziców spadkodawcy, obejmujące zstępnych zrzekającego się, nie odnosi skutku względem rodzeństwa spadkodawcy będącego zstępnymi zrzekającego się – w zakresie udziału, który przypada temu rodzeństwu na podstawie art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego, gdy jedno z rodziców nie dożyło otwarcia spadku.
Oznacza to, że Sąd Najwyższy odróżnił dwie podstawy dziedziczenia. Czym innym jest wyłączenie od dziedziczenia zstępnych osoby, która zrzekła się dziedziczenia, a czym innym dojście do spadku przez rodzeństwo spadkodawcy na podstawie odrębnego przepisu, tj. art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego.
Kluczem jest podstawa powołania rodzeństwa do spadkobrania. Prawo rodzeństwa do dziedziczenia jest jego własnym, samodzielnym tytułem, a nie dziedziczeniem w charakterze następcy prawnego rodzica spadkodawcy. Uprawnienie to zależy od pokrewieństwa rodzeństwa ze spadkodawcą, a nie z rodzicem, co Sąd Najwyższy akcentował już wcześniej, przyjmując, że rodzeństwo rodzone i przyrodnie dziedziczy udział nieżyjącego rodzica spadkodawcy na tych samych zasadach.
Tym samym mechanizm z art. 1049 § 1 Kodeksu cywilnego, polegający na obejmowaniu zstępnych przez zrzeczenie, działa wyłącznie w obrębie tytułu wywodzonego z osoby zrzekającego się rodzica. Nie obejmuje natomiast samodzielnego tytułu rodzeństwa spadkodawcy, wynikającego bezpośrednio z art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego.
Znaczenie uchwały dla planowania sukcesyjnego
1. Rodzic, który zrzeka się dziedziczenia po dziecku, nie przenosi automatycznie skutków tego zrzeczenia na samodzielny tytuł swoich pozostałych dzieci wynikający z art. 932 § 4 Kodeksu cywilnego. Zrzeczenie nie jest narzędziem pozwalającym pośrednio wyłączyć rodzeństwo spadkodawcy od dziedziczenia w całości.
2. Jeżeli celem stron jest rzeczywiste i pełne wyłączenie określonej gałęzi rodziny od dziedziczenia (np. by zabezpieczyć skoncentrowanie udziałów lub majątku przedsiębiorstwa), umowa o zrzeczenie się dziedziczenia może być instrumentem niewystarczającym. Sukcesję należy planować w sposób kompleksowy z wykorzystaniem dostępnych narzędzi prawnych jak testament, zapis windykacyjny, wydziedziczenie (przy spełnieniu przesłanek z art. 1008 Kodeksu cywilnego), fundacja rodzinna czy odpowiednio ukształtowana umowa spółki.
3. Uchwała wpływa na ustalanie kręgu spadkobierców i wysokości udziałów. Sąd ustala porządek dziedziczenia z urzędu i nie jest związany wnioskiem co do wysokości udziałów, natomiast błędne pominięcie udziału rodzeństwa może stanowić istotne uchybienie materialnoprawne.
Uchwała III CZP 34/25 potwierdza autonomiczny charakter dziedziczenia rodzeństwa spadkodawcy i wyznacza granice skutków umowy o zrzeczenie się dziedziczenia. W praktyce oznacza to, że umowa o zrzeczenie się dziedziczenia nie powinna być traktowana jako instrument automatycznie eliminujący całą gałąź rodziny z dziedziczenia. Przy planowaniu sukcesji, zwłaszcza sukcesji udziałów w spółkach rodzinnych, konieczne jest zbadanie nie tylko treści samej umowy, lecz także całego ustawowego porządku dziedziczenia oraz możliwych tytułów powołania poszczególnych członków rodziny.
Art. 1048 k.c.
§ 1. Spadkobierca ustawowy może przez umowę z przyszłym spadkodawcą zrzec się dziedziczenia po nim. Umowa taka powinna być zawarta w formie aktu notarialnego.
§ 2. Zrzeczenie się dziedziczenia może być ograniczone do zrzeczenia się tylko prawa do zachowku w całości lub w części.
§ 3. Zrzeczenie się dziedziczenia na korzyść innej osoby uważa się w razie wątpliwości za zrzeczenie się pod warunkiem, że ta osoba będzie dziedziczyć.
Art. 1049 k.c.
§ 1 Zrzeczenie się dziedziczenia obejmuje również zstępnych zrzekającego się, chyba że umówiono się inaczej.
§ 2. Zrzekający się oraz jego zstępni, których obejmuje zrzeczenie się dziedziczenia, zostają wyłączeni od dziedziczenia, tak jakby nie dożyli otwarcia spadku.